“Er waart door ons gevangeniswezen een nieuwe geest. De geest, die in de gestrafte de mens ontdekt heeft en hem, ondanks zijn falen, tegemoet wil komen”-1

Het is zomaar een quote uit een krant uit 1949. Het is dan de tijd van de Bijzondere Rechtspleging. Een tijd waarin zo’n 14.000 personen uiteindelijk veroordeeld worden voor niet-vaderlandslievend gedrag tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het is een hectische periode, omdat het gevangeniswezen niet is berekend op zoveel gevangenen en er ontstaan overal in het land interneringskampen, waar de politiek gedetineerden vastzitten.

In de vernieuwingsdrang, die tijdens de wederopbouw door het land woedt, begint men ook steeds kritischer te kijken naar hoe gevangenen eerder werden opgesloten in het cellulaire systeem met zijn eenzame opsluiting. Dit acht men ouderwets en inhumaan en men wil de gedetineerde de kans geven om zich te verbeteren. Tijdens de bijzondere rechtspleging wordt hiermee geëxperimenteerd. Wat we vaker in de geschiedenis zien, is dat Veenhuizen een proeftuin wordt in het opsluiten van gevangenen. Nadat in oktober 1948 het “open kamp” Westvaart in de Noordoostpolder, waar vijf maanden eerder de proef begon om door het tribunaal veroordeelde politieke delinquenten zonder prikkeldraad en bewaking op te sluiten, sluit, zet de Rijkswerkinrichting Bergveen in Veenhuizen dit open kamp voort.

Op 23 november 1948 wordt Bergveen in gebruik genomen als “open gesticht”. Er is plaats voor zo’n 120 man, maar er wordt gestart met 60 man -2. Alleen mannen, die geschikt worden geacht voor zo’n open gesticht en aan het einde van hun straf zitten, worden toegelaten. De mannen moeten net als in de interneringskampen aan het werk, maar het bijzondere aan dit open gesticht is, dat er vrijwel geen tralies zijn, de bewakers zijn vervangen door toezichthouders, ’s avonds er een programma voor ontwikkeling en ontspanning is, de gedetineerden vrij mogen wandelen door de bossen van Veenhuizen en de post niet wordt gecensureerd. Maar het meest bijzondere is dat de gedetineerden elke maand één keer op weekendverlof mogen. 

Het experiment verloopt over het algemeen goed in Bergveen. Eén keer ontstaat er een klein politiek relletje om predikant en wegens collaboratie tot 12 jaar gevangenisstraf veroordeelde Hendrik Willem van der Vaart Smit, die in 1949 het stof opwekkende pamflet “Kamptoestanden 1944/45-48” schrijft, waarin hij verhaalt over gruwelijkheden in de interneringskampen (later blijkt dat zijn verhalen vaak uit de tweede of derde hand, onbewijsbaar of zelfs incorrect zijn)-3

Van der Vaart Smit, die in 1952 in Bergveen verblijft, neemt na terugkeer van een bezoek aan het Academisch Ziekenhuis in Groningen niet de bus naar Veenhuizen, zoals afgesproken. In plaats daarvan rijdt hij mee met een kennis, die hem naar Veenhuizen brengt. Van het geld van het bespaarde ticket drinken ze samen onderweg een kopje koffie. Uit verder onderzoek blijkt dat Van der Vaart Smit vaker het in hem gestelde vertrouwen schendt en ongeoorloofde contacten onderhoudt met andere oud-politieke delinquenten -4. Van der Vaart Smit wordt daarop naar de cellulaire gevangenis van Scheveningen gestuurd, alwaar hij in 1954, na 9 jaar detentie, wordt vrijgelaten -5.
In 1957 wordt het open kamp “Bergveen” heringericht als huis voor de oudere mannelijke verpleegden, zoals het ook al eerder in de jaren 1916-34 was.

Alina Dijk
Conservator Collectie en Kennismanagement

[1] “Bezetting in kleuren”. “De Tijd : godsdienstig-staatkundig dagblad”. ‘s-Hertogenbosch, 14-05-1949. Geraadpleegd op Delpher op 11-07-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011199627:mpeg21:a0140
[2] “HET KWARTET VAN NORG Op „Bergveen” hebben politieke delinquenten grootst mogelijke vrijheid Straffe behandeling voor 352 Indië-deserteurs”. “Nieuwsblad van het Noorden”. Groningen, 21-09-1949. Geraadpleegd op Delpher op 12-07-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010886657:mpeg21:a0065
[3] https://www.nrc.nl/nieuws/2010/12/09/een-nsber-was-niet-grijs-maar-fout-11978278-a1310125
[4] “Gedetineerde liftte met een kennis Misbruik van genoten vertrouwen”. “Nieuwsblad van het Noorden”. Groningen, 13-02-1953. Geraadpleegd op Delpher op 24-07-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010677210:mpeg21:a0182
“Cellulaire straf voor v.d. Vaart Smit Misbruik gemaakt van bewegingsvrijheid”. “De tijd : dagblad voor Nederland”. Amsterdam, 14-02-1953. Geraadpleegd op Delpher op 24-07-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011199451:mpeg21:a0152
[5] http://resources.huygens.knaw.nl/retroboeken/blnp/#source=6&page=317&view=imagePane

Contactgegevens

Adres

Oude Gracht 1
9341 AA Veenhuizen

RSIN Nummer: 800.649.953

www.gevangenismuseum.nl

Telefoon

0592 - 388264

Stuur een e-mail