“Ben jij wel eens op de Joodse begraafplaats van Veenhuizen geweest?” vroeg één van onze vrijwilligers, Menno Walters, mij. Na mijn ontkennende antwoord, was al snel een afspraak gemaakt om eens te kijken. Een paar dagen later was het zover en gingen we op weg. Bij een boerderij sloegen we linksaf en een betonpad leidde ons naar een klein stukje land met bomen, midden tussen de landerijen. “We zijn er!” We stapten uit de auto, kropen onder het schrikdraad door en toen stonden we er.

Nooit zou ik hier een begraafplaats in herkend hebben. Het was klein, deed wat rommelig aan en achterin stond slechts één grafsteen. Op de steen zag ik een Hebreeuwse tekst, met daaronder in het Nederlands: “Jetta Jacoba Nieuwied, geboren Bargebuhr, overleden 23 september 1862”. Verder waren er kleine betonnen paaltjes te zien, die een vakverdeling met de anonieme graven aangaven. Menno wist mij te vertellen dat er slechts een relatief korte periode Joodse kolonisten in Veenhuizen waren geweest, waarvan veel weeskinderen. Na 1890 werden geen Joden meer opgenomen in Veenhuizen en werden de nog aanwezige Joden naar Hoorn overgebracht.

Weer achter mijn bureau, vond ik de vertaling van de Hebreeuwse tekst op de grafsteen:

“Hier is het graf van een gewaardeerde flinke vrouw, echtgenote van de geëerde Ieziek Nieuwied, begraven met veel eer op de 2e dag Rosj Hasjana 5623 (26 september 1862, Joods Nieuwjaar). Moge haar ziel gebundeld worden in de bundel des levens.”

Met deze aanknopingspunten, ging ik op zoek naar “onze Jetta en Isak”.

Dit is hun verhaal. Jetta Jacoba Bargerbuhr werd op 2 december 1808 geboren in Norden (Hannover) als dochter van Jacob Bargerbuhr en Bruntje Benjamins. Op 22 juni 1836 trouwde zij in Amsterdam met de dan 24-jarige onderwijzer Isak Nieuwied. Ze kregen twee dochters: Roosje en Bruntje. Op 16 juni 1839 werd Isak benoemd als Israëlitisch leraar te Veenhuizen. In dat jaar werd ook de synagoge van Veenhuizen plechtig ingewijd door de Hartog Josua Hertzfeld, de opperrabijn van het synagogaal ressort Overijssel en Drenthe. Isak was naast leraar, ook voorganger/voorzanger in de synagoge, sjocheet (ritueel slachter) en sjammes (koster). Later werd een deel van die taken overgenomen door anderen. In 1841 wordt hun derde dochter Fredrika geboren.

Tot Isaks aanstelling was er in Veenhuizen weinig aandacht voor de specifieke godsdienstige behoeften van Joden, hoewel de Joodse vereniging ‘Tot nut en beschaving’ in 1818 wel een Jodenreglement had opgesteld, waaraan de Joodse kolonisten moesten voldoen, zoals koosjer voedsel, kledingvoorschriften, een mikwe (ritueel bad) voor menstruerende vrouwen. Na de komst van Nieuwied kwam ook het “Fonds tot voorziening in de godsdienstige behoeften der Israëlitische bevolking in de koloniën te Veenhuizen en Willemsoord”, dat gesteund werd door de Joodse gemeenschappen in Nederland, en waaruit ook Nieuwied een bijdrage ontving.

Het leven in Veenhuizen was voor het gezin Nieuwied niet altijd makkelijk. In 1844 overleed hun drie maanden oude zoontje Menelaus Izaak. En in 1846 was er het incident dat de voor Jetta en haar kinderen bestemde bank in de synagoge bezet was door anderen, die weigerden op te staan. Een woordenwisseling was het gevolg, waarna ook andere Joodse kolonisten haar en haar man begonnen uit te schelden. In 1859 werd de Maatschappij van Weldadigheid overgenomen door de Nederlandse staat en veel Joodse verpleegden vertrokken. In de nieuwe Rijkswerkinrichting kwamen landlopers, die zich niet hielden aan de sjabbat en ook niet koosjer aten. Ook had Isak met de directie van het gesticht onenigheid over het herstel van de synagoge en het kappen van bomen bij zijn huis. Uiteindelijk mengde de minister van binnenlandse zaken zich zelfs met deze kwesties. Met het overlijden van Jetta in 1862, zal dit al met al een zware periode voor Isak geweest zijn.

Kort na het overlijden van Jetta hertrouwde Isak met Marianne Zon. In 1884 nam Isak ontslag en vertrok naar Assen, waar hij in 1906 op 94-jarige leeftijd overleed. Als kort na Isaks afscheidde joden worden overgeplaatst naar Hoorn, betekent dat het einde van de Joodse gemeenschap in Veenhuizen. De synagoge aan de Hoofdweg 120 wordt verbouwd tot het hoofdkantoor van de directie in Veenhuizen.

Alina Dijk
Conservator collectie- en kennismanagement

Bronnen:

  • Erdysieck, I (2000). “De Joodse ambtenaren in de koloniën van weldadigheid, 1818-1890”, in: Bos, J., Nijkeuter, H., e.a. (red.), Nieuwe Drentse Volksalmanak 2000, Assen: Stichting Nieuwe Drentse Volksalmanak, pp. 24-49.
  • Leon Blok (2011) Veenhuizen – Joodse begraafplaats [online] Locatie: http://www.dodenakkers.nl/begraafplaatsen/drenthe/715-veenhuizen-joods.html [geraadpleegd: 16 juni 2015]
  • Noord-Hollands Archief (1836) BS Huwelijksakte Nathan Isak Nieuwied & Jette Jacobs Bargebuhr. [online] Locatie: https://www.wiewaswie.nl/personen-zoeken/zoeken/document/a2apersonid/236389587/srcid/35454200/oid/3 [geraadpleegd: 16 juni 2015]
  • Drents Archief (1844). BS Geboorteakte Menelaus Izaak Nieuwied. [online] http://alledrenten.nl/akte/menelaus-izaak-nieuwied/8bfc451e-3402-4759-9128-41387e072051 [geraadpleegd: 16 juni 2015]
  • Drents Archief (1844) BS Overlijdensakte Nenelrus Izaak Nieuwied. [online] Locatie: https://www.wiewaswie.nl/personen-zoeken/zoeken/document/a2apersonid/130582591/srcid/14898305/oid/37 [geraadpleegd: 16 juni 2015]
  • Drents Archief (1844). BS Geboorteakte Fredrika Nieuwies [online] Locatie: https://www.wiewaswie.nl/personen-zoeken/zoeken/document/a2apersonid/245581733/srcid/14485923/oid/37 [geraadpleegd: 16 juni 2015]
  • Drents Archief (1905). BS Overlijdensakte Roosje Nieuwied. [online] Locatie: http://alledrenten.nl/akte/roosje-nieuwied/ca060dbd-37fd-47e3-9845-7bcff2c574af [geraadpleegd: 16 juni 2015]
  • Drents Archief (1862). BS Overlijdensakte Jitte Jacoba Bargerbhur. [online] Locatie: http://alledrenten.nl/akte/jitte-jacoba-bargerbhur/d8e2d9a7-2541-4eb5-b5f7-e6bd9a13aebc [geraadpleegd: 16 juni 2015]
  • Drents Archief (1906). BS Overlijdensakte Isak Nieuwied. [online]. Locatie: http://alledrenten.nl/akte/isak-nieuwied/37161efc-aeba-42ae-8b68-cc3286108312 [geraadpleegd 16 juni 2015]
  • Ministerie van Binnenlandsche Zaken (1860), Brief van Ministerie van Binnenlandse Zaken betreffende bezwaar Israëlitische kerkleraar [brief]. Collectie Gevangenismuseum, M1837. Veenhuizen, Nationaal Gevangenismuseum Veenhuizen.
  • Ministerie van Binnenlandsche Zaken (1863), Brief van Ministerie van Binnenlandse Zaken betreffende herstellingen aan de synagoge te Veenhuizen [brief]. Collectie Gevangenismuseum, M2532. Veenhuizen, Nationaal Gevangenismuseum Veenhuizen.

Afbeeldingen:

  • Provinciale Drentsche en Asser courant (27-09-1862) Familiebericht Jetta Bargerbuur. [online] Locatie: http://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=Nieuwied&facets%5Bperiode%5D%5B%5D=2%7C19e_eeuw%7C1860-1869%7C1862%7C&page=1&coll=ddd&identifier=ddd%3A010967364%3Ampeg21%3Aa0021&resultsidentifier=ddd%3A010967364%3Ampeg21%3Aa0021#info
  • S.n., 2003. Grafsteen Jetta Bargebuhr [foto]. Collectie Gevangenismuseum, F7144ae. Veenhuizen, Nationaal Gevangenismuseum Veenhuizen.

Contactgegevens

Adres

Oude Gracht 1
9341 AA Veenhuizen

RSIN Nummer: 800.649.953

www.gevangenismuseum.nl

Telefoon

0592 - 388264

Stuur een e-mail